ميرزا شمس بخارايى

153

تاريخ بخارا ، خوقند و كاشغر ، بخارايى

جهان را وداع نموده يكصد سال كه از فوت وى گذشت ، ما بين حكمرانان بخارا و خوقند در سر جيزخ جنگ در گرفت . بعد از محاربات زياد ، قرار مصالحه بر اين شد كه جيزخ را امير بخارا و اوراتپه را حكمران خوقند تصرف نمايند و مدّتى به همين قرار مىگذشت تا اينكه محمود خان ، از ذرّيّهء خدايار بيگ در آن ملك استقلال يافته ، اوراتپه را از تصرّف خوقنديها مسترد داشت و با امير بخارا از در سازش در آمده خود در آنجا حكمرانى مىكرد . عزّت اللّه مىنويسد : اوراتپه را من در سنهء 1813 خود رفته و ديده‌ام ؛ شانزده هزار سوار اوزبيك در تحت حكمرانى محمود خان حكمران آنجا به شمار آمده . بعد از آنكه من به بخارا مراجعت نمودم ، محمّد على خان خوقندى آنجا را به تصرف خود در آورده بود . توره بيگ توره « 1 » پسر محمود خان را به خوقند آورده و پيشكارى حكمرانى خويش به وى واگذار نموده بود . بعد از آنكه محمّد على خان را نصر اللّه خان امير بخارا به قتل رسانيد ، اوراتپه را گاهى بخارائيان و گاه خوقنديها در تصرف داشتند ، تا اينكه خدايار بيگ نام از بزرگان اوراتپه پناه به امير نصر اللّه خان آورده ، امير نصر اللّه خان حكمرانى آنجا را به خدايار بيگ واگذار كرد . شالهاى بسيار خوب از كرك در آنجا مىبافند كه بسيار مرغوب است . صادارت گمرك آنجا در سنهء 1840 دو هزار تيل اشرفى بخارا بود كه به خزانهء بخارا مىدادند . ماليات نقدى آنجا هزار تيل اشرفى بخارا و دويست هزار چارك گندم به رسم خمس دريافت مىشد و معادل يك ميليون و سه صد و هيجده هزار و چهار صد منات پول روسى برآورد شده [ كه ] « 2 » امير بخارا دريافت مىكرده است . يكى از سيّاحان چنين حكايت نموده كه ، پادشاه چين در سال 1758 يكصد هزار لشكر به سركردگى فود - سردار بزرگ چين - به تسخير كاشغر و قتل عام مسلمانان آن حدود فرستاد . چون لشكر چين به كاشغر و ممالك شمالى تركستان رسيدند ، مسلمانها نيز محاربهء اهل چين را ساخته شده ، مدّتى از هر دو طرف نايرهء جنگ مشتعل بود تا اينكه در بيابان « ايشلى كوله » محاربهء شديدى فيما بين مسلمانها و اهالى چين

--> ( 1 ) . اساس : تورا بيگ تورا . ( 2 ) . اساس ندارد با توجه به محورى عبارت افزود شد .